پژوهشنامه صنعت و معدن

پژوهشنامه صنعت و معدن

توانمندی صنعتی و ادغام در اقتصاد جهانی: واکاوی تطبیقی عملکرد ایران در مقایسه با کشورهای منطقه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی، تهران، ایران
2 پژوهشگر و مدرس دانشگاه
چکیده
در عصر حاضر، تولید جهانی حول محور زنجیره‌های ارزش جهانی سازماندهی شده است. این مقاله با رویکردی تطبیقی-تحلیلی، رابطه میان مشارکت در زنجیره‌های ارزش جهانی و ارتقای صنعتی را در چهار کشور همجوار ایران (روسیه، ترکیه، عربستان سعودی و قزاقستان) طی دوره 2023-2013 بررسی می‌کند. نوآوری پژوهش، تحلیل همزمان شاخص مشارکت (پیشینی و پسینی) و ارزش افزوده صنعتی در سطح رشته‌فعالیت‌های چهاررقمی آیسیک (ISIC) است. یافته‌ها نشان داد که الگوهای توسعه صنعتی متفاوتی بین کشورها وجود دارد. ترکیه با شاخص مشارکت ۰.۸۹، بدون اتکا به منابع طبیعی گسترده، از طریق مشارکت هوشمند و حرکت به سمت صنایع باارزش افزوده بالاتر مانند پوشاک و خودرو به موفقیت دست یافته است. در مقابل، روسیه با شاخص ۰.۶۸ و پایگاه صنعتی گسترده، به‌دلیل وابستگی به صادرات منابع، در مشارکت زنجیره ارزش جهانی در رتبه پایین‌تری قرار دارد. ایران با شاخص ۰.۵۲، عملکردی بهتر از عربستان (۰.۴۹) و قزاقستان (۰.۴۸) دارد که حاکی از تنوع نسبی در بخش تولیدی است، ولی فاصله با ترکیه نشان می‌دهد که ایران از مزیت‌های نسبی خود بهره‌برداری کافی را انجام نداده است.
 تحلیل مشارکت پیشینی و پسینی، نقش‌های متفاوت ترکیه (اقتصاد تبدیل‌محور)، روسیه (قطب مصرف)، عربستان (توسعه پایین‌دستی نفت) و قزاقستان (تأمین‌کننده مواد خام) را آشکار می‌سازد. نتایج نشان می‌دهد که برخورداری از منابع طبیعی برای موفقیت در ارتقای صنعتی و مشارکت در زنجیر‌ه‌های ارزش جهانی کافی نیست و تدوین استراتژی صنعتی هوشمند، مشارکت هدفمند در اقتصاد جهانی و سرمایه‌گذاری در فناوری و نوآوری، عوامل کلیدی در دستیابی به ارتقای صنعتی و خلق ارزش افزوده بالا و پایدار هستند. مقاله در پایان، گذار ایران از اقتصاد مبتنی بر منابع به اقتصاد دانش‌بنیان و ارائه بسته‌ای از توصیه‌های سیاستی را ضروری می‌داند.
کلیدواژه‌ها

رضائی، مهدی و یعقوبی‌منظری، پریسا (1395). وضعیت تجارت کالایی ایران و ترکیه از منظر زنجیره ارزش جهانی، بررسی‌های بازرگانی14 (81)، 42-31.
فرتوک زاده،حمیدرضا و دره شیری،محمدرضا (1403). ارتقاء قابلیت حکمرانی صنعتی با گونه‌شناسی صنایع ایران در چارچوب ابتکار ایلاف. بهبود مدیریت، 18(2)، 132-160.
doi: 10.22034/jmi.2024.473899.3126
نجارزاده، رضا؛ درگاهی، حسن؛ عاقلی، لطفعلی، بیابانی خامنه، کاظم (1399)؛ «اندازه‌گیری شاخص‌های وضعیت اقتصاد ایران در زنجیره‌های جهانی ارزش و مقایسه با کشورهای منتخب»؛ پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی؛ سال 27؛ تابستان 1399 شماره 94.
یعقوبی منظری، پریسا (1401)، رساله دکتری با عنوان ارزیابی تاثیر پیچیدگی محصولات روی مشارکت ایران در زنجیره‌های ارزش جهانی و مقایسه آن با کشورهای اسلامی منتخب، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز.
یعقوبی منظری، پریسا؛ خسروی‌نژاد، علی‌اکبر؛ امینی، علیرضا و قاضی‌نوری، سپهر (1402). شاخص مشارکت در زنجیره‌های ارزش جهانی ایران و کشورهای عضو شورای همکاری اسلامی. بررسی‌های بازرگانی، 21(121)، 1-20.
یعقوبی منظری، پریسا؛ خسروی‌نژاد، علی‌اکبر؛ امینی، علیرضا و قاضی‌نوری، سپهر (1402). اثر سیاست صنعتی بر مشارکت در زنجیره‌های ارزش جهانی: سیاست‌های علم، فناوری و نوآوری در پیچیدگی محصولات. اقتصاد و تجارت نوین، 18(59)، 133-167.
یعقوبی منظری، پریسا؛ خسروی‌نژاد، علی‌اکبر؛ امینی، علیرضا و قاضی‌نوری، سپهر  (1401). پیچیدگی محصول و مشارکت در زنجیره ارزش جهانی مطالعه موردی: ایران و کشورهای سازمان همکاری اسلامی. پژوهشنامه بازرگانی، 26(104)، 1-46.
http://doi.org/ 20.1001.1.26767562.1395.14.81.3.0
ابلاغیه مقام معظم رهبری. (۱۳۹۲). سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی. تهران: دفتر مقام معظم رهبری.
سازمان برنامه و بودجه کشور. (۱۴۰۱). قانون برنامه پنج‌ساله هفتم توسعه جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۶-۱۴۰۲). تهران: سازمان برنامه و بودجه.
Fartokzadeh,H. R. and Darrehshiri,M. R. (2024). Improving the capability of industrial governance by typology of Iran’s industries in the framework of the Ilaf initiative. Journal of Improvement Management, 18(2), 132-160. doi: 10.22034/jmi.2024.473899.3126 [In Persian]
Gereffi, G. (1999). International trade and industrial upgrading in the apparel commodity chain. Journal of International Economics, 48(1), 37-70.
Gereffi, G., Humphrey, J., & Sturgeon, T. (2005). The governance of global value chains. Review of International Political Economy, 12(1), 78-104.
Heckscher, E. F., & Ohlin, B. (1991). Heckscher-Ohlin Trade Theory. (H. Flam & M. J. Flanders, Trans. & Eds.). Cambridge, MA: MIT Press.
Humphrey, J., & Schmitz, H. (2002). How does insertion in global value chains affect upgrading in industrial clusters?. Regional Studies, 36(9), 1017-1027.
Meng, B., Ye, M., & Wei, S. J. (2020). Measuring smile curves in global value chains. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 82(5), 1285-1309.
Shih, S. (1996). Me-Too is Not My Style: Challenge Difficulties, Breakthrough Bottlenecks, Create Values. Taipei: The Acer Foundation.
https://stat.unido.org/
https://www.adb.org/
Jiang, M., Kim, E. & Liu, H (2026). Global value chain participation: a sub-national analysis of regional backward and forward linkages in China, Japan, and South Korea. Int Economy Policy 23, 6 (2026). https://doi.org/10.1007/s10368-025-00700-9
Josephine Wuri, Tri Widodo, Amirullah Setya Hardi, (2023). Speed of convergence in global value chains: Forward or backward linkage, Heliyon, Volume 9, Issue 7
M. Bah, H.A. Ondoa, K.D. Kpognon, (2021) “Effects of Governance Quality on Exports in Sub-Saharan Africa,” International Economics, Vol.167, pp.1-14, 2021.
 M. Surugiu, C. Surugiu, (2015) “International Trade, Globalization and Economic Interdependence between European Countries: Implications for Businesses and Marketing Framework,” Procedia Economics and Finance, Vol.32, pp.131 - 138, 2015.
 M. Were, (2015) “Differential Effects of Trade on Economic Growth and Investment: A Cross-Country Impirical investigation,” Journal of African Trade, Vol.2, pp.71-85, 2015.
Martins, Joaquim;Colin Webb,Guilhoto; Yamano,Norihiko.(2022).Guide to OECD TiVA Indicators, 2021 edition, OECD Science, Technology and Industry Working Papers, 2022/02
Najarzadeh R, Dargahi H, Agheli L, Biabany Khameneh K. Measuring Iran’s Economy Status Indicators in Global Value Chains and Comparison with Selected Countries. qjerp 2020; 28 (94) :101-129 URL: http://qjerp.ir/article-1-2651-fa.html [In Persian]
Onyele, Kingsley & Onyekachi-Onyele, Charity & Ikwuagwu, Eberechi. (2024). Maximizing Industrial Value Added in Sub-Saharan Africa: The Role of Trade Globalisation and Government Regulation. Public Management Review. 12. 13-24.
Rezaei,M. and Yaghobi Manzari,P. (2017). The Status of Commodity Trade between Iran and Turkey in the Global Value Chain Perspective. Commercial Surveys, 14(81),31-42. doi: 20.1001.1.26767562.1395.14.81.3.0 [In Persian]
Yaghoubi Manzari, Parisa (2022), PhD thesis entitled: Assessing the impact of product complexity on Iran’s participation in global value chains and comparing it with selected Islamic countries, Islamic Azad University, Central Tehran Branch. [In Persian]
Yaghoubi Manzari,P. , Khosravinejad,A. , amini,A. and Ghazi noori,S. S. (2023). The effect of industrial policy on participation in global value chains: science, technology and innovation policies in product complexity. new economy and trad, 18(59), 133-167. doi: 10.30465/jnet.2023.44723.2011 [In Persian]
Yaghoubi Manzari,P. , Khosravinejad,A. , Amini,A. and Ghazinori,S. (2022). Product Complexity and Participation in Global Value Chain: The Case of Iran and OIC Member Countries. Iranian Journal of Trade Studies, 26(104), 1-46. doi: 10.22034/ijts.2022.549208.3606 [In Persian]
Yaghoubi Manzari,P., Khosravinejad,A. A., amin,A. and Ghazinoory,S. (2023). Index of Participation in Global Calue Chains of Iran and Member Countries of the Organization of Islamic Cooperation. Commercial Surveys, 21(121), 1-20. doi: 10.22034/bs.2022.1971821.2668 [In Persian]
Government of Russia (2023). Russian manufacturing strategy through 2035 assumes average annual growth of 4%, limited recovery growth, https://interfax.com/
N.Nazarbayev (2014), ‘’Kazakhstan Way - 2050: Common aim, Common interests, Common future”; https://www.jp-kz.org/embassy/data/kyoshoenzetsu 2014.pdf
Kara, Harun (2025); Turkey’s 2030 Industry And Technology Strategy (2025), https://www.setav.org/en/turkeys-2030-industry-and-technology-strategy
Saudi Arabia Ministry of Industry and Mineral Resources (2025), Strategies National Industrial Strategy, https://www.vision2030.gov.sa/media/t0uiiudv/nsd_en.pdf
Office of the Supreme Leader of Iran. (2013). General Policies of the Resistance Economy. Tehran: Office of the Supreme Leader.
Plan and Budget Organization of Iran. (2022). “The Seventh Five-Year National Development Plan of the Islamic Republic of Iran (2023-2027)”. Tehran: Plan and Budget Organization.
World Bank. (2023). World Development Indicators 2023. Washington, DC: The World Bank.
 
 
دوره 23، شماره 133 - شماره پیاپی 133
مهر و آبان 1404
صفحه 37-60

  • تاریخ دریافت 01 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 27 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 02 اسفند 1404